Πολιτική ανυπακοή και κοινωνία πολιτών απέναντι στον Τραμπ

Παραθέτω ένα άρθρο του Νικόλα Μολφέτα στην ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ, της 1.2.2026, «Η κοινωνία των πολιτών και ο Τραμπ». Το θέμα μας είναι στην ουσία η πολιτική ανυπακοή. Η πολιτική ανυπακοή είναι η άρνηση ενός ή περισσότερων ατόμων, ατομικά ή και οργανωμένων σε οργανώσεις κοινωνίας πολιτών, της τήρησης συγκεκριμένων νόμων (τυπικών ή ουσιαστικών), δηλαδή κανονιστικών εντολών στο πλαίσιο της συντεταγμένης πολιτείας και ακόμη περισσότερο μιας δύναμης κατοχής κατά κανόνα εξωχώριας, χωρίς να καταφεύγουν σε άσκηση σωματικής ή λεκτικής βίας. Η πολιτική ανυπακοή συνιστά επομένως μη βίαιη αντίσταση, με την πλέον ακραία μη βίαιη έκφραση της να θεωρείται ότι είναι η συμπόνια, με τη μορφή του σεβασμού στη διαφωνία. Πρόκειται για το σανσκριτικό ahimsa ή satyagraha και κατ΄εμέ προέκταση του πλατωνικού επέκεινα (Πολιτεία508e-509b). Η τοποθέτηση του Αγαθού ἐπέκεινα τῆς οὐσίας σημαίνει ότι όλη η γνώση έχει ηθική θεμελίωση, είναι θέμα ιεραρχίας και δικαιοδοσίας, το Αγαθό είναι η ανώτερη Ιδέα, αλλά και η προϋπόθεση της ύπαρξης και της γνώσης των άλλων Ιδεών.

Η πολιτική ανυπακοή είναι ένας από τους τρόπους που οι άνθρωποι μπορούν να χρησιμοποιήσουν για να διαμαρτυρηθούν ή να εξεγερθούν κατά αθέμιτων νόμων. Αναπτύχθηκε κυρίως κατά τον προηγούμενο αιώνα, τον αιώνα των εθνικισμών και έχει πραγματωθεί σε πολλά αποδεδειγμένα μη βίαια κινήματα αντίστασης: στη μη βίαιη επανάσταση των Αιγυπτίων κατά της βρετανικής κατοχής το 1919 (Saad Zaghloul και το κόμμα του Wafd), στην Ινδία κατά τις  εκστρατείες κοινωνικής πρόνοιας και ανεξαρτησίας από τους Βρετανούς (Γκάντι), στη Νότια Αφρική στην αντίσταση κατά του απαρτχάιντ (Μαντέλα), στις ΗΠΑ, το κίνημα πολιτικών δικαιωμάτων (Μ.Λ.Κινγκ), η εξαρχής παθητική αντίσταση των Δανών κατά της γερμανικής κατοχής με την σιωπηρή μαζική άρνηση συμμόρφωσης στους νόμους του κατακτητή, στην οποία ορισμένοι συγγραφείς αποδίδουν την πλέον αποτελεσματική αντίσταση στον ναζισμό (Thorvald Stauning) και τέλος συναντάται σε διεθνή κινήματα ειρήνης, πυρηνικού αφοπλισμού, προστασίας της φύσης και του κλίματος. Παραθέτω στο τέλος του παρόντος τον «κώδικα» Γκάντι για όποιον ενδιαφέρεται.

Οι ρίζες του όρου και της έννοιας βρίσκονται στην πραγματεία «Πολιτική Ανυπακοή» του Αμερικάνου φιλοσόφου Χένρι Ντέιβιντ Θόρω που εκδόθηκε το 1849. Ο Θορώ έγραψε το βιβλίο κινούμενος από την απέχθεια που ένοιωθε για τη δουλεία και τον αμερικανό-μεξικανικό πόλεμο του 1846-48. Ο Θορώ υποστηρίζει ότι τα άτομα δεν θα έπρεπε να επιτρέπουν στην κυβέρνηση να κυβερνά ή να προκαλεί ατροφία στη συνείδηση τους και πως οι άνθρωποι έχουν το καθήκον να μην αποδέχονται την κυβέρνηση να τους μετατρέπει σε υποκείμενα της αδικίας. Ο Θόρω προτάσσει την ελευθερία αντί της ασφάλειας: «Όταν έγραφα, ζούσα μόνος στο δάσος, ένα μίλι μακριά από οποιαδήποτε γειτονική πόλη, σε ένα σπίτι που είχα χτίσει ο ίδιος, στις όχθες της λίμνης Walden, στο Κόνκορντ της Μασαχουσέτης και όφειλα τη ζωή μου εξ ολοκλήρου στην εργασία των ίδιων μου των χεριών». Να μια άλλη ερμηνευτική εκδοχή του πλατωνικού επέκεινα. Θεωρείται επίσης πρωτεργάτης των σύγχρονων οικολογικών κινημάτων, επισημαίνοντας τις αρνητικές συνέπειες της απομάκρυνσης του ανθρώπου από το περιβάλλον -και τελικώς από τη φύση του ως όντος σε συνεχή κίνηση-, πρεσβεύοντας έναν εναλλακτικό, λιτό και αντισυμβατικό τρόπο ζωής σε σχέση με το πνεύμα εκβιομηχάνισης της εποχής του και στο πλαίσιο αυτό είναι ένας από τους πιο σημαντικούς φιλοσόφους του περπατήματος.

Συνεχίζεται η επικοινωνία του κύκλου «Κοινωνία Πολιτών Ελλάδα Σήμερα». Αυτή η ομάδα έχει σκοπό την ανάδειξη και συζήτηση των θεμάτων που ενημερώνουν, μελετούν, προωθούν, συντονίζουν, υποστηρίζουν και τελικώς υπεραμύνονται των οργανώσεων της κοινωνίας πολιτών, του εθελοντισμό και του τρίτου τομέα, σε έναν κόσμο όπου έχοντας τεθεί σε αμφισβήτηση ο εθελοντισμός και η κοινωνία πολιτών, διακυβεύεται η δημοκρατία, η ελευθερία, ο ορθός λόγος και η αρετή του Αγαθού ως ἐπέκεινα τῆς οὐσίας. Το μέλλον της ανθρωπότητας βρίσκεται στα χέρια του κόσμου των συλλόγων, στις δεξαμενές σκέψης και στις ομάδες υπεράσπισης της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Με ελευθερία, προσφορά, σε έναν ομοσπονδιακά ενωμένο κόσμο. Έχει το δικαίωμα να ασκεί κριτική εκείνος που έχει το σθένος εμπράκτως να βοηθά.

 

Η τακτική αναδίπλωση του Τραμπ στη Μινεσότα ήταν ένα σαφές σημάδι πως συναντά εμπόδια στην προσπάθεια επιβολής ενός κλίματος φόβου, έστω κι αν δε σήμανε το τέλος της σκληρής πολιτικής του κατά των μεταναστών. Πρόκειται όμως για μια νίκη της «κοινωνίας των πολιτών» που θα μπορούσε να έχει και συνέχεια, ή για μια άτυχη στιγμή όπου η κυβέρνηση έχασε προσωρινά τον έλεγχο της δημόσιας εικόνας της;

Ξετυλίγοντας το κουβάρι της αλλαγής στάσης του προέδρου, οι δημοσιογραφικές αναφορές στις ΗΠΑ μιλούν για την πίεση που δέχθηκε παρασκηνιακά από στελέχη των Ρεπουμπλικάνων, αλλά και δημοσίως από φιλικά Mέσα όπως το Fox News, για τη ζημιά που προκαλεί στην κυβέρνηση η εικόνα από τα βίντεο πολιτών κι από τις προσπάθειες συγκάλυψης ευθυνών. Δεν βρέθηκαν, όμως, τυχαία τα έξι διαφορετικά βίντεο που διέψευσαν το κυβερνητικό αφήγημα και προκάλεσαν την οργή της κοινής γνώμης. Ήταν το αποτέλεσμα πολύμηνης οργανωμένης δράσης πολιτών στο Σικάγο, στο Λος Άντζελες, στο Πόρτλαντ κι όπου αλλού δραστηριοποιείται έντονα η ICE. Η παρακολούθηση των βαν της υπηρεσίας από αυτοκίνητα «παρατηρητών», η προειδοποίηση των μεταναστών με σφυρίχτρες και η καταγραφή κάθε επιχείρησης με κάμερες αποτελούν εδώ και καιρό συστηματική τακτική αυτών των ομάδων αντίστασης.

Η δραστηριότητά τους άλλωστε δε σταματάει εκεί. Σε άρθρο που αναδημοσίευσε την Τετάρτη ο πρώην πρόεδρος των ΗΠΑ Μπαράκ Ομπάμα, αναφέρεται μια σειρά από προτεινόμενες ενέργειες όπως η διανομή προμηθειών σε όσους φοβούνται να βγουν από το σπίτι τους, η παροχή δωρεάν νομικής βοήθειας, καθώς και η εκπαίδευση εθελοντών για τα συνταγματικά δικαιώματα που έχουν ως παρατηρητές και για τις μεθόδους αποκλιμάκωσης σε περίπτωση εμπλοκής με τις αρχές. Όλα αυτά δεν διευθύνονται από κάποια ενιαία εθνική οργάνωση, αλλά από πολλές μικρές τοπικές ομάδες που μαθαίνουν η μία από την άλλη και συντονίζονται μέσω εφαρμογών στα κινητά τους τηλέφωνα.

Ένας δεύτερος κρίσιμος παράγοντας στις εξελίξεις της περασμένης εβδομάδας ήταν η απολύτως ειρηνική φύση των διαδηλώσεων διαμαρτυρίας. Οι πρώτες δηλώσεις του Τραμπ και των φιλικών του ΜΜΕ μετά τη δολοφονία του Άλεξ Πρέτι μιλούσαν για «υποκίνηση εξέγερσης» από τις τοπικές αρχές, μια σαφής αναφορά στην πιθανή χρήση στρατιωτικών δυνάμεων για την επιβολή της τάξης, όπως είχε γίνει το καλοκαίρι στο Λος Άντζελες. Οι κάτοικοι της Μινεάπολης ωστόσο φάνηκε πως έμαθαν από τα λάθη των διαδηλωτών στην Καλιφόρνια, και -παρακινούμενοι από τον κυβερνήτη και τον δήμαρχό τους- φρόντισαν να μη δώσουν καμία δικαιολογία για ενεργοποίηση του στρατού ή της Εθνοφρουράς.

Έτσι αρχίζουμε πλέον να βλέπουμε αρκετές ομοιότητες με το κίνημα των πολιτικών δικαιωμάτων της δεκαετίας του ’60, στο οποίο επίσης εμπλέκονταν δεκάδες διαφορετικές οργανώσεις, με πιο γνωστό πρωταγωνιστή τον Μάρτιν Λούθερ Κινγκ και τη μέθοδο της «παθητικής αντίστασης». Οι τηλεοπτικές εικόνες της βαναυσότητας της αστυνομίας κατά των ειρηνικών διαδηλωτών στην Αλαμπάμα το 1963 ήταν από τις κομβικές στιγμές που άλλαξαν δραστικά τη στάση τής -μάλλον αδιάφορης ως τότε- κοινής γνώμης κι έφεραν τελικά την νίκη απέναντι στο πανίσχυρο ρατσιστικό κατεστημένο του Νότου.

Βρισκόμαστε μπροστά σε άλλο ένα τέτοιο κίνημα; Η κατάσταση είναι, βέβαια, πολύ διαφορετική τώρα, καθώς η σκληρή -και συχνά αντισυνταγματική- δράση της ICE είναι μία μόνο από τις πολλές πτυχές της προεδρίας Τραμπ που προκαλούν αντιδράσεις. Οι περιορισμοί στην κοινωνική πολιτική και στον έλεγχο των επιχειρήσεων, για παράδειγμα, δεν είναι ζητήματα που μπορούν να αντιμετωπιστούν με αντίστοιχο τρόπο στους δρόμους. Υπάρχει πάντως μια γενικευμένη ενεργοποίηση των πολιτών, όπως φάνηκε στις 2.700 συγκεντρώσεις «No Kings» τον Οκτώβριο, όπου συμμετείχε ο αριθμός-ρεκόρ των 7 εκατομμυρίων διαδηλωτών. Σε αντίθεση όμως με τα όσα γνωρίζουμε από το ευρωπαϊκό κοινοβουλευτικό σύστημα, το τελικό ζητούμενο τέτοιων διαδηλώσεων στις ΗΠΑ δεν είναι η παραίτηση της κυβέρνησης και η προκήρυξη πρόωρων εκλογών, αλλά η άσκηση πίεσης στον πρόεδρο για αλλαγή πολιτικής, υπό τον φόβο της επερχόμενης εκλογικής αναμέτρησης τον Νοέμβριο.

Από τις παρασκηνιακές κινήσεις της προηγούμενης εβδομάδας φάνηκε ότι οι Ρεπουμπλικανοί στο Κογκρέσο έχουν λάβει το μήνυμα της λαϊκής δυσαρέσκειας, ειδικά καθώς οι δημοσκοπήσεις τους δείχνουν να χάνουν τον έλεγχο της Βουλής. Στους επόμενους εννέα μήνες προλαβαίνουν ίσως να ανακάμψουν, αλλά αν οι Δημοκρατικοί αξιοποιήσουν σωστά τη δυναμική που δημιουργούν τα κινήματα των πολιτών, το πολιτικό σκηνικό σε ένα χρόνο θα είναι πολύ διαφορετικό.

 

Ο Μαχάτμα Γκάντι αναφέρει τους εξής κανόνες, που μπορούν να θεωρηθούν ο πρώτος σύγχρονος οργανωμένος κώδικας πολιτικής ανυπακοής και ανάγεται στην περίοδο που ήταν ηγέτης στον αγώνα της Ινδίας για την ανεξαρτησία:

1. Ένας πολιτικός αντιρρησίας (ή satyagrahi) δεν εκφράζει ποτέ την οργή του.
2. Μερικές φορές μπορεί να χρειαστεί να υποστεί την οργή του αντιπάλου.
3. Με τον τρόπο αυτό θα αποδεχθεί τις επιθέσεις από τον αντίπαλο, ποτέ όμως δεν θα προβεί σε αντίποινα. Αλλά δεν θα καταβληθεί, από το φόβο της τιμωρίας ή παρόμοιων απειλών, από οποιαδήποτε μεγέθους οργή.
4. Όταν κάποιο μέλος της αρχής προσπαθήσει να συλλάβει έναν πολιτικό αντιρρησία, αυτός θα υποβληθεί οικειοθελώς στη σύλληψη, και δεν θα αντισταθεί στην κατάσχεση ή την αφαίρεση της περιουσίας του, όταν αυτή επιδιώκεται να κατασχεθεί από τις αρχές.
5. Αν δε ένας πολιτικός αντιρρησίας έχει στην κατοχή του κάποια περιουσιακά στοιχεία ως διαχειριστής και φύλακας, θα αρνηθεί να τα παρατήσει, έστω και αν κατά την υπεράσπιση αυτή θα μπορούσε να χάσει τη ζωή του. Ποτέ, όμως, δεν θα προβεί σε αντίποινα.
6. Στα αντίποινα περιλαμβάνονται και οι βωμολοχίες και οι βρισιές.
7. Κατά συνέπεια, ένας πολιτικός αντιρρησίας δεν προσβάλει ποτέ τον αντίπαλό του, και δεν λαμβάνει μέρος στις πρόσφατα επινοημένες κραυγές οι οποίες είναι αντίθετες προς το πνεύμα της ahimsa.
8. Ένας πολιτικός αντιρρησίας δεν μπορεί να χαιρετά τη σημαία του Ηνωμένου Βασιλείου, αλλά δεν θα προσβάλει αυτή ή τους δημόσιους υπαλλήλους, Άγγλους ή Ινδούς.
9. Αν κατά τη διάρκεια του αγώνα κάποιος προσβάλει τέτοιον υπάλληλο ή επιτεθεί εναντίον αυτού, ένας πολιτικός αντιρρησίας υποχρεούται να προστατεύσει τον εν λόγω υπάλληλο ή υπαλλήλους από την προσβολή ή την επίθεση ακόμη και με κίνδυνο της ζωής του.